IPC कलमाचे वर्णन 21
भारतीय दंड संहितेच्या कलम 21 नुसार, , लोकसेवक या शब्दात यापुढे दिलेल्या कोणत्याही वर्णनात बसणारी व्यक्ती होय. ते असे:
(एक) वगळले आहे सन १९५० च्या कायद्यानुसार.
(दोन) भारताच्या भूसेना, नौसेना किंवा वायुसेना मधील प्रत्येक राजदिपट-सनदी अधिकारी.
(तिसरे) प्रत्येक न्यायाधीश स्वतंत्रपणे अगर संघाने त्याचा सदस्य म्हणून न्यायदानाचे काम करण्याचा अधिकार असलेली व्यक्ती.
(चौथे) न्यायालयाचा प्रत्येक अधिकारी (यांत लिक्विडेटर - रिसिव्हर - कमिशनर पण येतात) जे कायदेविषयक किंवा इतर बाबींचे शोध घेणे अहवाल देणे - दस्तऐवज तयार करणे - जपून ठेवणे अधिप्रमाणित करणे; तसेच मालमत्ता ताब्यात घेणे अगर विल्हेवाट लावणे; तसेच न्यायिक आदेशिकेची अंमलबजावणी करणे; तसेच शपथ देवविणे, भाषांतर करुन सांगणे; तसेच न्यायालयात सुव्यवस्था राखणे अशी ज्यांची कर्तव्ये आहेत असे न्यायालयाचे प्रत्येक अधिकारी येतात; तसेच न्यायालयाने अशी कर्तव्ये पार पाडण्यासाठी खास अधिकार दिलेल्या इतर व्यक्ती.
(पाचवे) न्यायालयाला किंवा लोकसेवेला सहाय्य करणारा प्रत्येक ज्यूरी सदस्य, न्याय सहायक किंवा पंचायतीचा सदस्य.
(सहावे) कोणत्याही न्यायालयाने किंवा सक्षम लोकप्रधिकरणाने ज्याच्याकडे कोणताही खटला - प्रकरण, किंवा बाब निर्णयासाठी अगर अहवालासाठी दिलेली असेल असा प्रत्येक लवाद किंवा ती अन्य व्यक्ती.
(सातवे) ज्या पदाच्या योगे कोणत्याही व्यक्तीस स्थानबद्ध करण्याचा किंवा स्थानबद्धतेत ठेवण्याचा अधिकार मिळतो - असे पद धारण करणारी प्रत्येक व्यक्ती.
(आठवे) शासनाचा अधिकारी या नात्याने अपराधांना प्रतिबंध करणे - अपराधांची खबर देणे - अपराध्यांना न्यायासमोर आणणे; तसेच सार्वजनिक आरोग्य, सुरक्षितता किंवा सोय यांचे रक्षण करणे हे ज्यांचे कर्तव्य असेल असा शासनाचा प्रत्येक अधिकारी.
(नववे) शासनाच्या वतीने एक अधिकारी या नात्याने कोणतीही मालमत्ता ताब्यात घेणे, स्वीकारणे, ठेवणे खर्च करणे; तसेच शासनाच्या वतीने कोणतेही सर्वेक्षण-मोजमाप अगर करार करणे; तसेच महसूल आदेशिकेची अंमलबजावणी करणे. अगर शासनाच्या आर्थिक हितसंबंधावर परिणाम करणाèया बाबींचा शोध घेणे-तपास घेणे आणि त्यावर अहवाल सादर करणे, तेसच शासनाच्या आर्थिक हितसंबंधाशी असा दस्तऐवज तयार करणे - अधिप्रमाणित करणे अगर जपून ठेवणे; तसेच शासनाच्या आर्थिक हितसंबंधाच्या रक्षणाबद्दलच्या कोणत्याही कायद्याचा भंग करण्यास प्रतिबंध करणे हे ज्यांचे कर्तव्य आहे असा प्रत्येक अधिकारी.
(दहावे) एक अधिकारी या नात्याने कोणत्याही गावाच्या, नगराच्या किंवा जिल्ह्याच्या कोणत्याही धार्मिकतेत सामाजिक प्रयोजनासाठी कोणतीही मालमत्ता ताब्यात घेणे, स्वीकारणे, ठेवणे किंवा खर्च करणे, कोणतेही सर्वेक्षण किंवा निर्धारण करणे, कोणतीही पट्टी किंवा कर वसूल करणे अथवा कोणत्याही गावातील, नगरातील किंवा जिल्ह्यातील लोकांचे हक्क विनिश्चित करण्यासाठी कोणताही दस्तऐवज तयार करणे. अधिप्रमाणित करणे किंवा जपून ठेवणे-हे ज्याचे कर्तव्य असेल असा प्रत्येक अधिकारी;
(अकरावे) ज्या पदाच्या योगे मतदार यादी तयार करणे-प्रकाशित करणे-राखणे-सुधारणा करणे, तसेच निवडणूक प्रक्रिया अगर त्याचा काही भाग सूरु करण्याचा अधिकार असलेली प्रत्येक व्यक्ती.
(बारावे)(अ) शासनाच्या सेवेत असलेली किंवा शासनाकडून वेतन मिळणारी अगर सार्वजनिक काम करण्याबद्दल शासनाकडून फी अगर कमिशनच्या रुपात रक्कम मिळणारी प्रत्येक व्यक्ती.
(ब) स्थानिक प्राधिकरणाच्या अगर केंद्रिय-प्रांतिक अगर राज्याच्या कायद्यानुसार किंवा त्याखाली स्थापन केलेल्या महामंडळाच्या अगर कंपनी अधिनियम सन १९५६ च्या कलम ६१७ अन्वये शासकीय कंपनीच्या सेवेत असलेली किंवा त्यांच्या कडून वेतन मिळणारी प्रत्येक व्यक्ती.
दृष्टांत :
नगरपालिका आयुक्त हा लोकसेवक आहे.
स्पष्टीकरण १ :
कलम २१ मध्ये कोणत्याही वर्णनात पडणाèया व्यक्ति लोकसेवक असतात मग त्या शासनाने नियुक्त केलेल्या असोत वा नसोत.
स्पष्टीकरण २ :
लोकसेवक हा शब्द जेथे जेथे आलेला आहे तेथे तेथे तो लोकसेवकाच्या स्थानावर प्रत्यक्षात काम करणाèया व्यक्तिला असे समजावे. मग ते पद धारण करण्यात काहीही कायदेविषयक उणीव असली तरी बाधा येणार नाही.
स्पष्टीकरण ३ :
निवणणूक याचा अर्थ कायदे मंडळ, नगरपालिका अगर लोकप्राधिकरणाकरिता सदस्य निवडून देणे, मग ही निवडणूक कोणत्याही पद्धतीची असो; तसेच कोणत्याही कायद्याद्वारे घेतलेली असो.