IPC कलमाचे वर्णन 331
भारतीय दंड संहितेच्या कलम 331 नुसार, , या कलमाखाली जे पाच अपवाद दिलेले आहेत ते वगळता, ज्या कृत्याने जीव गेला ते कृत्य जीव घेण्याच्या इराद्याने जर केले असेल, तर तो सदोष मनुष्यवध- खुन होय. किंवा
दुसरे - ज्या दुखापतीमुळे बहुतकरून जीव जाईल असे आरोपीस माहीत आहे, अशी दुखापत करण्याच्या इराद्याने जे कृत्य केले असेल, तर तो सदोष मनुष्यवध खुन होय, किंवा
तिसरे -अशा इराद्याने शारीरिक दुखापत केली जाते आणि ती दुखापत निसर्ग नियमाप्रमाणे मृत्यू येण्यास पुरेशी आहे, किंवा
चौथे - कृत्य करणाऱ्या इसमास जाणीव असते की, ते कृत्य इतके भयंकर धोकादायक आहे की, सर्व शक्यता पाहता मृत्यू निश्चितच घडेल, अगर अशी शारीरिक जखम असते की ती मृत्यू येण्यासारखी आहे आणि असे कृत्य अगर जखम करतो की ते करण्यास त्यास वाजवी समर्थनीय कारण नसते, तर तो सदोष मनुष्यवध खून होय.
अपवाद १ :
कोणी मनुष्य क्रोधास चढण्यास गंभीर व आकस्मिक कारण झाल्यामुळे स्वत:वर ताबा ठेवण्याच्या परिस्थितीत नव्हता त्या वेळी ज्याने त्यास क्रोधास चढविले त्याचा जीव त्याने घेतला, किंवा भ्रांतीने अगर दैवयोगाने दुसऱ्या एखाद्या मनुष्याचा जीव घेतला, तर त्याने खून केला नाही, तर सदोष मनुष्यवध केला आहे. वरील अपवादास खालील परंतुक लागू आहेत.
पहिला :
क्रोधास चढण्यास जे कारण झाले ते कोणा मनुष्याचा जीव घेण्यास अगर त्याच्या नुकसानीस सबब व्हावी म्हणून आरोपीने आपण होऊन तयार केलेले अगर आपखुषीने उकरुन काढलेले नसावे.
दुसरे :
रागाचे कारण कायद्याची अंमलबजावरी केल्यामुळे, अगर जनसेवकाने आपले कायदेशीर कर्तव्य केल्यामुळे घडलेले नसावे.
तिसरे :
रागाचे कारण आत्मसंरक्षणाचा अधिकार वापरला गेला त्यामुळे नसावे.
खुलासा : रागाचे कारण खून होऊ नये असे धरण्याकरिता खरोखरच गंभीर, तत्काळ होते का प्रत्यक्ष परिस्थितीवर आधारित असते.
अपवाद २:
कोणी मनुष्य आपल्या शरीराचा अगर मालाचा आत्म संरक्षणाचा हक्क बजावीत असताना कायद्याने जो अधिकार आहे त्याची मर्यादा ओलांडून त्याने केलेले वध खून नाही. मात्र आधीपासूनच जीव घेण्याचे ठरविलेले नव्हते आणि बचाव करण्यास आवश्यकतेपेक्षा जास्त नुकसान करण्याचा इरादा नव्हता अशा परिस्थिती असावी, तर त्याने सदोष मनुष्यवध मात्र केला आहे.
अपवाद ३ :
कोणी मनुष्य जनसेवक असून आणि जनसेवक या दृष्टीने कर्तव्य बजावीत असता कायद्याने जे अधिकार दिले आहेत त्याचे उल्लंघन करतो. आपल्या सरकारी नोकरीच्या नात्याने जे काम करने भाग आहे ते काम बरोबर करण्याकरिता जे कृत्य कायदेशीर आहे व आवश्यक आहे असे प्रामाणिकपणाने समजतो आणि ज्या मनुष्यविषयी मनात दृष्टभाव नाही त्या मनुष्याचा जीव घेतला तरी तो खून नसतो मात्र सदोष मनुष्यवध होतो.
अपवाद ४ :
सदोष मनुष्यवध करण्याचे मनात पूर्वी योजिल्यवाचून तेव्हाच्या तेव्हा झालेल्या भांडणातील मारामारी क्रोधाचे भरात जर ठार मारले गेले तर खून नसतो. मात्र त्यामागे गैरशिस्तपणे हित साधणे अगर क्रूरपणाचे वर्तन करणे हा इरादा असता कामा नये अर्थात असे कृत्य सदोष मनुष्यवधाचे होते.
स्पष्टीकरण : असल्या प्रकरणात कोणत्या पक्षाकडून क्रोधास चढण्यास कारण घडले अगर दुसऱ्याचे अंगावर प्रथम कोण गेले हे पाहण्याची गरज नाही.
अपवाद ५ :
ज्या मनुष्याचा जीव गेला तो मनुष्य अठरा वर्षाहून अधिक वयाचा असून त्याने आपखुषीने मरण भोगले अगर मारण्याची जोखीम आपखुषीने स्वत:वर घेतली आणि तशी संमती दिली तर तो खून नसतो. मात्र सदोष मनुष्यवध असतो.